Translate |
Print |
Email |
del.icio.us |
A |
A |
A |
to
Convert
Vai a Tabasio - Dizionario illustrato del dialetto dell'Alta Leventina
http://leventinese.googlepages.com
Articolo di Pier Baroni su Illustrazione Ticinese 1.5.2007
Ta vét sü Internet e al ta spara föra anca “l’home page” e tütt quel che gh’è da savé par fass capì méi, da Biasca in sü.
scrivüt dal Pier Baron
Bóna gént, senza véss par forza (l’ha mia ordinaat ul dutúr) tifosi da l’Ambrì, onestamént bisögna dii che la Leventina la g’ha la forza d’un león. Disím voialtri indova a gh’è una vall che l’ha g’ha dài a la Confederèla quàtar consigliér federài in centcinquant’ann. Stefano Franscin, Giüsepp Motta, Enrico e Nello Celio. E fiór da polític e inteletüà: guardii bén che ul síndic da Lügan, ul Giorgio Giudici, al g’ha i sò radís a Giorníc. Propi lì, indua in dal 1478 i leventinés e quii da Uri i g’han dài una legnàda ai milanés (i Sforza e i Visconti). Nüm regòrdum sémpar cunt un grand rispett ul capitan Orsi, quand che i urani i’en rivàt giò da repetón in dal 1755 e i’han fai föra (sciücàndog la züca) trii leventinés in dala piaza da Faíd, obligando tücc i àlter a inginögiass: vün di trii l’eva l’Orsi e prima da fass taià via la testa al g’ha dii ai züchin: “Bófom in dru cü!”.
Nüm a ga’l disaréssom anca püssée che volontéra al prèvat protestànt Hans Rudolf Schinz (1745-1790): come al s’è permetüd da diig ai leventinés che “la sò manéra da parlaa l’è quéla d’un italian strepenàt, un misc-ciözz cunt una quai espression tudésca strüpiàda sü, inscì che un tudesch che l’ha imparàt l’italian süla gramatica al capiss nagot”? Tarocott d’un Schinz: ti comincia a guardaa in cà toa e dopo femm i cünt. Mia domà cunt ul Züridütsch, ma anca cunt ul dialètt da Berna campagna (Burebärndütsch) e quell di valesàn dala val da Goms. Lì anca vün che l’ha stüdiàt al Massachussets Technological Institute (ul mitic MIT) al riéss gnanca a capii “Station”, che in tudesch sa diis “Bahnhof”. Altro che “italian strepenàt” in Leventina.
Füdéss ammò in circolazion ul prévost Schinz, gha faréssum anca balaa sota al nàs ul növ sito ch’emm trovàt denta in internet. Titol: “Il Taron Leventinese”. Sübit un esempi: “c’ern sèc’a d’ c’aura biénc’a”. Tradüssum, ma tant avrìi già capìt: “Carn séca da cavra bianca”. E ammò: “I ho c’ö ‘nca un c’egn biénc ic’ö ‘n c’è a C’inc’enc». Tradüssum: “A g’ho anca un can bianc chi in cà a Chinchengo (frazión da Faìd, Faido). Püssée che i nom di patrizi, dai Celio ai Beffa, ta intrìgan i soranom. Inscì a Ambrì i gha ciàman i “tèra santa” a quii “da gésa”, che i van a méssa a ogni son da campanin. A salta anca föra che quii da Calpiogna i mastegàva la résina prima che i american i inventass ul chewing-gum: alora i’è i “resiröi”, anca se quii da Dalpe iè “pultroi”, che i g’han mia vöia da fann. E quii da Faìd (Faido) i’è “müi” (muli) parché i mòla mia ul mazz e i pica anca la züca contra ul mür, par vég resón. E i famili? I Vanzin da Quinto i’è “sciüc o sciüchit”: i Stefani i’è “polentöi”.
In Leventina a gh’è la “faura”, ul “bosco sacro”: inscì ul Comün da Quinto l’ha fài stampaa “Vos det la faura”, cunt i poesì da l’Alina Borioli. Quai temp fa v’emm già cüntàt sü da “l’Ava Giuvana”, forse la poesia püssée bèla che gh’è stài scrivüt in Tesín. Ul 8 da dicémbar dal 1894 sés person da Altanca i gha lassan la pell in dal traversaa ul laghétt dal Ritom, parché ul giàzz al sa spàca e tücc sés i négan in da l’acqua frégia. Sés, sü una vinténa che stà a Altanca: l’è come se vegniss giò na bumba a Milàn e un tèrz dal milión da gént che viv e lavora lì i scomparissan in un àtim. Anca se ta capissat poc ul dialètt dal post, quand che ta léngiat “Ava Giuvana” ta pòdat mia tegnii indré l'emozión: l’Alina l’ha scrivüt anca da quii che i’en mort “in Mérica o fò a Paris” e la gha taca là: “E senza vurell i m’ann insegnó/che ènchia sul sass u pò ni sü i fió”. Una immagin che l’avress pöö ciapàt, diversi desén da ann dopo, ul Fabrizio De André in una sò canzon da sücess.
In dal librett a gh’è denta altri belissim poesì, come “I mort det l’Uruguay”, süla emigrazion in Südamerica dopo l’allüvion dal 1868: la nostalgia di noss gént che i’han metüt da mezz ul mar fra lor e ul paés indova i’évan nassüt. Pensémig sü, bóna gént, parché adèss l’America l’è chi. Ma fin a quand?
“Senza vurell
i m’ann insegnó
che ènchia
sul sass
a pò ni sü
i fió”
01.05.2007
|